.
.
.
Ligazón ao texto:
.
.
.
.
6/1/15
4/1/15
DE CERDEDO AO CEO ( I ) - (Faro de Vigo, 4-1-2015)
.
.
.
..JPG)
.
.
.
.
Frontispicio dun panteón de Folgoso
..
Os días 26, 27 e 28,
tentando recompor o organismo dos excesos gastronómicos do Nadal (ansia de
vivos), os Gosende, metidos a funerarios, percorremos de vagar os oito
cemiterios de Cerdedo, un por cadansúa parroquia: “De bos xantares e mellores
ceas están as sepulturas cheas”.
A nosa
súbita necrofilia non respondía a unha inconfesa perversión. Semanas atrás,
acordaramos facer inventario das singularidades do patrimonio mortuorio da zona
(arquitectura, escultura...) e, así mesmo, levar detalle do anecdótico, do
curioso, do rechamante. A bonanza meteorolóxica favoreceu o desenvolvemento da
nosa misión.
O
venres, ben cediño, puxemos o pé en Cerdedo. Sorbiamos a segunda xícara de café
cando o sol, preguiceiro, abriu de par en par as contras do Seixo. A xornada
viña fresqueira, mais, non demoramos botarnos ao camiño. Escollemos, para
comezar, o cemiterio parroquial de Santa
María de Folgoso.
O
conxunto de Folgoso atópase afastado das aldeas. A igrexa, do século XVII,
construíuse sobre un depósito arqueolóxico de época romana. O edificio, duns 28
m de lonxitude, está orientado a poñente. Espadana de dous vans sostida por
arcobotantes. Na explanada costaneira que antecede o sagrado, fomos recibidos polo
aloumiño dun cruceiro con pousadoiro e as labazadas do feísmo conxénito: un ruinoso
palco da música ferindo a perspectiva, un colector do lixo e o panel de
anuncios do Concello no que, entre outros avisos, se advirte da existencia dun
plan local de fomento do empadroamento (“Máis en Cerdedo”). Unha lectura
apresurada fíxonos interpretar que a autoridade apostaba agora polo cultivo do
millo. Un corvo riunos o chiste.
Da
cancela para dentro, no terceiro panteón da esquerda, atraeu a nosa atención
unha peza do xadrez (o rei negro), apegada enriba do nicho de F. M. L. M., mozo
falecido en 2001 aos 25 anos de idade. Á altura do templo, pola esquerda, un frontón
adórnase cos Arma Christi, os instrumentos
da Paixón: o Santo Graal, as cordas, a lanza de Lonxinos, a cana coa esponxa, o
martelo, os tres cravos, a escada, as tenaces... No frontón contiguo, unha
figura encarapuchada porta o prodixioso cálice.
A
portada do santuario está presidida pola imaxe da Virxe. No adro, a superficie lousada
limítase, hoxe, a un cadrado que antecede a porta grande. A par da soleira, xace
unha lápida senlleira, coa inscrición tallada en mármore branco (ano 1906).
Pola
banda da dereita, na cornixa do segundo panteón, propiedade da familia
Castro-Matelo, érguese un anxo da morte. No terceiro panteón, observamos un
mediorrelevo representando dúas mulleres reclinadas, unha en actitude
mostreira. O panteón dos Cortizo enféitase cun cadaleito. O caixón pousa nun
banco por diante dun frontispicio semicircular. A seguir, dous anxos terman dun
tondo lampo e dúas Marías, axeonlladas, oran diante do Santo Sepulcro. Á altura
da igrexa, outros dous frontispicios, de traza arcaizante, mostran en posición
central senllas figuras femininas cos brazos ergueitos. Nun deles, agroman
equidistantes dúas facianas. Epitafios dos anos 20. Profusión de rosáceas
hexapétalas.
Contrariounos
a destrución sistemática dos remates daquelas tumbas. Ben seguro, delirio
vandálico. Botamos en falla unhas quince cruces. Dúas imaxes aturan resignadas
o seu descabezamento.
No
chan, ao pé da igrexa, aconchegouse unha lápida adobiada cunha cruz, caveira e
dúas tibias. Na herbeira do adro sobrancean outras dúas lápidas.
No cabo
do cemiterio, sempre pola dereita, érguese maxestoso o panteón propiedade de
Xosé Taboada Mouteira (ano de 1908, a data lexíbel máis antiga). Estrutura
exenta, moi semellante ao mausoleo dos Peleteiro de Cerdedo, obra do mestre
Ignacio Cerviño. Coróase cun retorto baldaquino que sostén un anxo da morte e gorece
unha imaxe encol dun ataúde. Contamos outras catro imaxes, unha en cada canto:
a morte ceifeira, un anxo trompeteiro, a efixie dun condenado exhibindo unha
diabólica carauta e unha santa mártir: “Beati mortui qui in domino moriuntur”. Na
base, dous brazos danse as mans. Un farol de pé (da iluminación pública),
fincado fronte ao panteón, dificulta a visión do moimento. O contador da luz
afea a parede sur da igrexa.
Dous
panteóns engadíronse ao recinto primixenio. Nun deles, labrouse unha Piedade.
A
seguir, desprazámonos ao cemiterio de
San Pedro de Parada. A necrópole fica arredada dos poboados. Recibiunos,
asoballado polo asfalto, un cruceiro-rotonda. A escultura dotouse de pousadoiro.
No muro que choe o recinto, pola parte de fóra, sobresae un pequeno sentadoiro.
A igrexa (século XVIII), orientada a poñente, alza unha espadana de dous corpos
e tres vans na que se aloxan dúas campás. O edificio ten uns 18 m de lonxitude.
Aínda
por fóra, á dereita da cancela, volvemos atopar o panel de anuncios do Concello,
teimando en van no da campaña de empadroamento e, á súa dereita, un colector do
lixo co autocolante publicitario “Gutterkel. Canalón de alumnio”.
Accedemos
ao adro. Á dereita, a rente do chan, as lápidas fíxanse ao muro de cerramento:
“La niña M. L. L. G. subió al cielo a los 5 años de edad el 24-julio-1947. Rdo.
de sus padres”. Na tumba de J. B. S. atopamos a data lexíbel máis antiga (ano
1923). Por fóra do muro, un apéndice do espazo sagrado acóutase con catro follas
de pedra. O adro, encampecido, semioculta unha chea de lápidas que, nalgún
caso, reproducen a forma dos cadaleitos doutrora (a diferenza do féretro, o
ataúde adoita ser hexagonal). Contamos tres panteóns exentos, compostos por unha
soa fileira de nichos (2 nichos e oseira); semellan hórreos. O contador da
electricidade aldraxa a parede posterior do edificio. Sobre o valo perimetral,
pousáronse dous cachotes de seixo branco.
Pola
banda esquerda, un panteón encalado adobíase con dous cus de botella. No vidro de
cor verde, lese: “Pedro Domecq-Jerez”. No cemento desposuído de cal, incrustáronse
pedriñas de seixo. Os panteóns de nova feitura viron incrementadas as medidas
do fondo, constatando o aumento do talle medio da poboación.
Abandonamos
Parada para achegármonos á parroquial de Santa
Mariña de Tomonde. O igrexario, upado na encosta, fita de lonxe o poboado. A
ambos os dous lados da cancela, batemos cos infames bancos de pedra que a
autoridade espallou por todo o territorio. Mercados por lote, deberon saír tan
baratos coma eslamiados. O cruceiro, dotado de pousadoiro, sitúase hoxe fóra de
contexto.
O
templo, orientado a poñente, é de orixe románica (séc. XII). A última reforma
data de 1940. Edificio duns 19 m de lonxitude. Enriba do lintel da porta
consérvase un cachote da fábrica orixinal con inscrición en latín: “Esta igrexa
foi fundada polo presbítero Pedro, chamado O
Calvo polo pobo. Era 1217 (ano 1179)”. Reloxo en hora. Campanario de dous
corpos. O superior, octogonal. No corpo inferior, alóxase unha campá. Na aba
esquerda do tellado sobresae un pequeno alboio (chambonada) que dá acceso á
torre dos sinos.
Cemiterio
organizado en varias alturas con escalinata central e lateral. No corredor da
dereita, froito dunha moderna ampliación, o chan cubriuse con lousa de cemento.
Neste anexo, atopamos o nicho do crego Antonio Rodríguez Fraiz, cronista de
Terra de Montes. A inscrición, xaora, na nosa lingua: “Aquí, nesta Terra de
Montes, á que tanto amou e serviu, xacen os restos mortais do Rvdo. D. Antonio
R. F. que finou sendo abade de S. Pedro de Campañó -Pontevedra- o día 8-VI-1995
ós 82 anos. A súa familia gardarao sempre na súa lembranza”. Por riba do nicho
de Fraiz, lemos outro epitafio en galego: “Herminda Lois Leiro finou o
27-6-2007 ós 88 anos. D.E.P. Nai e avoa exemplar”.
Facendo
a transición entre o primeiro e o segundo nivel, dezanove panteóns (9 á esquerda
da escalinata e 10 á dereita) reproducen o mesmo esquema construtivo: vertical
de tres nichos baixo arco de medio punto cunha cruz por remate.
O adro
lástrase con tumbas terreiras, acadando a metade do recinto. Reparamos nas
numerosas lápidas de anxos e nenos, moi antigas. A súa visión devólvenos o
arrepío da pandemia gripal do ano 18. Nun panteón, á esquerda da igrexa, atopamos
outras tres inscricións en galego: “Lola Rodríguez Fraiz morreu o 19 do mes dos
Santos 1988 en Campañó ós 73 anos. Santa Mariña sexa a súa compañeira no ceo
como o é eiquí en Tomonde. D.E.P. Lembranza dos seus irmáns Antonio A. de
Campañó e Paco, cuñadas e sobriños”. Arriba: “Q.E.P.D. Lisardo Rodríguez Fraiz
*7-XII-1917 †9-IV-1960. Lembranza da súa dona e fillos”. E na capela do
panteón: “Lembranza de dona Dosinda Fraiz Xil *6-X-1887 †12-I-1981. D.E.P.”. A
familia Rodríguez Fraiz profesando amor polo noso até na sepultura.
Á
esquerda da igrexa, gravouse nunha lápida do chan un risco en forma de man
canda dúas rosáceas. O gravado representa a man dereita dunha persoa adulta. Abundan
as lápidas con forma de atáude.
O
cerramento orixinal sostén seis cruces dun incompleto viacrucis (botamos en
falla nove elementos). O muro, á esquerda da igrexa, desapareceu cando se construíron
os panteóns, que datan, os máis vellos, da década dos corenta. O contador da
luz volve aparecer na parede posterior do templo. O cemiterio de Tomonde abre vinte
e oito nichos cara a estrada de acceso á aldea. Á dereita do templo, integrando
o muro, reaproveitáronse molduras que deberon formar parte de antigos panteóns
ou da propia igrexa.
O terceiro
panteón, á dereita do edificio, non culmina a súa estrutura cunha cruz, senón
cun adobío en forma de rombo (simboloxía masónica?). Nos moimentos máis vedraños
a rosácea de seis pétalos é adobío recorrente. Noutras tumbas labrouse unha
caveira na cabeceira e as tibias aos pés. Nalgunhas inscricións dos nichos, a
estrela acompaña a data de nacemento e a cruz, a da morte.
En
Tomonde, a efectos de empadroamento, o enderezo postal do cemiterio leva o
número 13. Non somos nada.
.
.
.
31/12/14
DOUS PETRÓGLIFOS MÁIS EN SABUCEDO (Faro de Vigo, 31-12-2014)
.
.
.
.JPG)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
O prometido é débeda e,
así que houbo oportunidade, a tropa dos Gosende (as malas linguas de Cerdedo seica
se refiren a nós como “la pandillita”) desprazámonos de novo á fronteira sur do
concello da Estrada, parroquia de Sabucedo, para continuar o labor de
localización e rexistro dos gravados rupestres existentes naquela valgada que, orientada
cara ao sudoeste, acocha a nacenza do río de Quireza. Onde haxa “pandillitas”,
gárdense os “golfos apandadores”.
Nesta
ocasión, o grupo de exploradores emerxentes estaba composto por Ana Santiso,
Anjo Torres, Xoán Soto, Nacho Grande, Pedro Peón, Manuel Vidal e quen asina
esta crónica.
A xornada do domingo 21 trouxo ceos limpos e temperatura
agradábel, tendo en conta a altura do ano na que nos atopamos. A ausencia de
nubes, malia cadrar co día máis curto do ano, deunos marxe para cubrir un bo
anaco de monte. O solsticio de inverno colleunos a pé de obra. Para a nosa
angueira, gañar o favor dos deuses esixe someterse a unha sesión semanal de
acupuntura (no noso argot, “toxing”) e aproar a intemperie con resignación. Caía
a tarde en Sabucedo e no Hemisferio Sur principiaba o verán.
Bateuse unha superficie de terreo dunhas 15 hectáreas
aprox., afástandonos até os 400 m do monolito conmemorativo, fincado á beira da
estrada EP-7001. Lomba abaixo, desbotamos os soportes filonianos, para centrar
a nosa atención nas prominencias graníticas.
A luz de poñente, emitida por un sol instalado na súa
máxima declinación sur respecto ao Ecuador terrestre (-23º 27’), era propicia
para desenvolver a misión que nos tiñamos encomendado, porén, pasaban as horas
e non se obtiñan os froitos desexados. En palabras dos vellos, “en decembro o
sol non sae de detrás do outeiro”. Non desesperemos, axiña mudará a situación e
un sol rexurdido, pouquiño e pouco, irá arruñando as poleiras do ceo. En
xaneiro unha hora por enteiro.
Dende a
máis remota antigüidade, a humanidade celebra o renacemento do sol, o
espernexar do Sol-Neno. No ano 321, imperando Constantino I, Roma adopta o
cristianismo como relixión oficial, facendo cadrar a efeméride do Sol Invictus,
o 25 de decembro (no remate das festas da Saturnalia), coa data do nacemento de
Cristo (resonancias mitraicas). Ave Sol Invictus! É tempo de varrer as lareiras
e acender no fogar o lume novo de Nadal. En Cerdedo, é tempo do Xan Fiz.
Tornemos ao rego. Aínda que as tarefas de busca nos
obrigaban a non afastar a vista do chan (tamén, o natural esgrevio daquela
caivanca), era imposíbel resistirse á contemplación do espectáculo do solpor. O
devalo do astro rei tinguiu de laranxa o horizonte. Non todo ía ser perfecto, a
ausencia de vento permitía que a fumarola da pestífera Celulosa asomase por
detrás do monte Cádavo (no deslinde dos concellos da Estrada, Moraña e Campo
Lameiro).
Ao pouco de se ocultar o sol, o planeta Venus fíxose co
protagonismo da escena celeste, iluminando coa súa inxel candeeira a nosa
trafega: “Aluméame, alumea, estreliña da fortuna; aluméame, alumea, mentres que
non sae a lúa”. Non hai cartos que paguen o espectáculo da natureza. Ímolo
dicir en voz baixa, non vaia ser que ao Goberno se lle dea por privatizar o seu
desfrute (pay per view).
Cando estabamos a piques de claudicar (situación insoportábel
para calquera Gosende), co equipo esparexido, aquí e acolá, polo monte, o
compañeiro Anjo Torres, do clan dos Cortizo de Carballás, reclamou a nosa
atención, berrando e abaneando os brazos en sinal de triúnfo. Que chova, que
vente, Capitán Gosende!
Como ben nos indicara Carlos Filloi, o noso amábel informante,
o gravado rupestre ocupaba a face superior dun bolo granítico. A rocha
escolleita para a talla sitúase a 635 m de altitude, mide uns 10 m de lonxitude
e presenta unha orientación NO-SE (coordenadas: X-549.251; Y-4.715.922),
afastada uns 400 m do monolito, dirección sudoeste.
O petróglifo componse de 19 coviñas, case impercetíbeis
por mor da erosión e o lique. Xacando, a face norte do penedo padeceu
extracción, posto que o bordo presenta a trabada implacábel das cuñas de
canteiro. Cecais, o conxunto que chegou a nós é só unha parte do panel
orixinal. O emprego daquela encosta como canteira evidénciase na meirande parte
dos seus afloramentos. En calquera caso, felicitámonos polo éxito. O novo
achado bautizouse co nome provisional de “petróglifo do Outeiro da Pena II”.
Non acaba aquí o conto. O luscofusco concedeunos unha
prórroga que empregamos na inspección do resto da pedra. Non tardei en atopar,
a uns 7 m do panel norte e a un nivel inferior, un segundo agrupamento de
coviñas (9 elementos) que presentaban características semellantes ás
anteriores. Bautizamos este gravado co nome de “petróglifo do Outeiro da Pena
III”.
Moito nos chama a atención a arte rupestre. Eu sinto
especial predilección pola abstracta. A atracción pode achar xustificante no
misterio da súa motivación. Que pretendeu representar o artista prehistórico? É
complexo pórse na cabeza dun ser humano de hai 4.000 anos. Quixo, talvez,
debuxar constelacións, as súas constelacións? Foi acaso a viaxe oscilante do
sol a que o inspirou?
A noite atrapounos no medio do monte. Cumpría, por
seguridade, emprender o camiño de retorno, mais, o ceo nocturno, ateigado de
coviñas escintilantes, demorou a nosa marcha: o Carro ou Setestrelo, o Carriño
(coa estrela Polar na cabezalla), as Pléiades (a galiña dos pitos de ouro), Orión
(onde sobrancea a magnífica Betelgeuse), a uve dobre de Casiopea, os xemeos
Cástor e Pólux...
A infinitude do universo, a cativeza do individuo. Se os
deuses escribiron no lenzo da noite a súa mensaxe estrelecida, o ser humano primitivo
escolleu a pedra como soporte perdurábel. Só a súa preservación e a súa respectuosa
divulgación nos poden facer merecentes deste extraordinario legado.
Os veciños de Sabucedo teñen, arestora, ao seu dispor
tres novos gravados rupestres. Volvo citar o pobo: “Saber das cousas de mérito
pra ter que lles ensinar aos que veñen de fóra”. É dicir, se nós non valoramos
o noso, xamais o poderemos rendibilizar, por exemplo, como atractivo turístico.
En Cerdedo, levamos vinte anos sementando en terra erma. Confiemos na
sensibilidade da xente de Sabucedo.
A
proximidade á estrada EP-7001 (o “petróglifo do Outeiro da Pena I” atópase a 30
m do vial, os gravados do Outeiro da Pena II e III, a 300 m) debera facilitar
tanto a súa conservación como a súa visita (tamén, a súa vulneración).
Agardamos que os donos do monte se erixan en dignos custodios da herdanza común
e non releen a roza da matogueira que empece o acceso aos depósitos
arqueolóxicos nin a colocación de senllos cartaces informativos. Capitán
Gosende engade dous petróglifos máis na súa conta (e van once) e amplía o seu
campo de acción.
.
.
.
27/12/14
23/12/14
22/12/14
Suscribirse a:
Entradas (Atom)